
- Diz ağrısı neden olur sorusunun tek cevabı yoktur; ağrının dizin önünde, içinde, dışında ya da arkasında olması olası sebepleri belirgin biçimde daraltır.
- American Family Physician dergisindeki 2018 tarihli derlemeye göre diz ağrısı erişkinlerin yaklaşık %25'ini etkiler.
- Yaralanmadan sonraki dakikalar ya da ilk birkaç saat içinde şişen diz, bağ yırtığı, eklem içi kırık veya kapak çıkığı açısından gecikmeden hekime gösterilmelidir.
- Ateşle birlikte kızaran, ısınan ve şişen bir diz eklem iltihabını düşündürür; bu tabloda fizyoterapiyi değil, vakit kaybetmeden hekimi düşünün.
- Yük binen ama travma geçirmemiş dizlerin çoğunda egzersiz ve yük düzenlemesine dayanan fizyoterapi planı ağrıyı kontrol etmenin temel parçalarından biridir.
Dizi ağrıyan biri genelde önce bekler, sonra merdivende tırabzana tutunmaya başlar, en sonunda da telefonu eline alır. Arama kutusuna yazılan cümle hemen hemen hep aynıdır: diz ağrısı neden olur? Çıkan liste uzun, isimler korkutucu, kafa daha da karışık.
Kısa cevap şu: diz ağrısı, dizi oluşturan kıkırdak, menisküs, bağ, tendon ve kese (bursa) gibi yapılardan birinin zorlanmasıyla ya da kalça ve bel gibi dizin dışındaki bir bölgeden yansıyan bir sorunla ortaya çıkan bir belirtidir. Hangisinin söz konusu olduğunu en iyi anlatan ipucu da ağrının tam olarak nerede hissedildiğidir. Bu yazıyı, kliniğime “Hocam dizim ağrıyor, menisküs mü kireçlenme mi?” diye gelen sorulara tek yerde cevap vermek için yazdım.
Diz ağrısı neden olur, bunu ilk ne söyler?
Diz ağrısının nedenini ilk anlatan şey ağrının yeri, nasıl başladığı ve hangi hareketle arttığıdır. Bir parmakla gösterebildiğiniz noktasal ağrı ile bütün dizi saran künt ağrı genellikle farklı yapılara işaret eder. Darbe ya da burkulma sonrası başlayan ağrı ile yavaş yavaş yerleşen ağrı da ayrı yollardan değerlendirilir.
Kliniğime gelen kişilerin çoğu bu üç soruya cevabı zaten bilir ama önemsemez. “Ağrı nerede?” diye sorduğumda eliyle bütün dizini kavrar; biraz zaman tanıyınca da parmağı kapağın altına ya da iç yüze iner. O küçük hareket bile değerlendirmenin yarısıdır.
İnternetteki listelerin sorunu da burada başlar. Bütün ihtimalleri aynı ağırlıkta sıraladıkları için okuyan kişi en kötüsünü kendine yakıştırır. Oysa ağrının yerini ve başlangıç şeklini birlikte düşündüğünüzde liste birkaç olasılığa iner.
Ağrının yerine göre hızlı bir harita
Aşağıdaki tablo bir tanı aracı değil, bir yön tabelasıdır. Hangi bölgede hangi yapıların sık sorun çıkardığını ve ilk adımın kime gidildiğini özetler. Sağdaki sütunu özellikle okuyun; bazı tablolarda beklemeden hekimin görmesi gerekir.
| Ağrıyı hissettiğiniz yer | Sık düşünülen yapı veya tablo | Ne kadar acele? |
|---|---|---|
| Kapağın çevresi ve arkası (diz önü) | Patellofemoral ağrı, kapak hizası sorunları | Planlı değerlendirme |
| Kapağın hemen altı | Kapak tendonu zorlanması, ergenlerde büyüme kıkırdağı tahrişi | Planlı değerlendirme; ergende belirgin şişlikte hekim |
| Dizin iç yüzü | İç menisküs, iç yan bağ, kaz ayağı kesesi, iç bölmede kireçlenme | Burkulma sonrasıysa önce hekim |
| Dizin dış yüzü | İliotibial bant gerginliği, dış menisküs, dış yan bağ | Planlı değerlendirme |
| Dizin arkası | Baker kisti, arka bağ ve arka menisküs, hamstring tendonu | Baldırda şişlik varsa hemen hekim |
| Bütün diz, yaygın | Kireçlenme, gut, romatizmal hastalık, enfeksiyon | Ateş ve kızarıklık varsa hemen hekim |
| Dizde ama hareket etmeden değişmeyen | Kalça veya belden yansıyan ağrı | Hekim ve fizyoterapist birlikte |
Ağrının yerine göre 7 olası sebep
Aşağıdaki yedi başlık, dizin hangi bölgesinin hangi soruna daha yatkın olduğunu anlatıyor. Her başlıkta ayırt ettirici ipucunu ve beni durduran işaretleri ayrıca yazdım. Bunları okurken kendinize tanı koymayın; amacınız muayenede doğru bilgiyi verebilmek olsun.
1. Diz önü ağrısı: kapak çevresinde künt sızı
Diz önü ağrısı en sık duyduğum şikayettir ve çoğunlukla patellofemoral ağrı sendromu (kapak ile uyluk kemiği arasındaki eklemin aşırı yüklenmesi) ile ilgilidir. Ağrı keskin değil, künt ve sızlayıcıdır; merdiven, çömelme ve yokuş aşağı yürüyüşte artar. Tek bir noktayı değil, kapağın çevresini ya da arkasını tarif edersiniz.
Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi’nin hasta bilgilendirme sitesi AAOS OrthoInfo’nun patellofemoral ağrı sayfası, ağrının sinema, araba ya da uçakta dizler bükülü uzun süre oturduktan sonra da arttığını yazar. Aynı sayfa bu tablonun sporcularda, özellikle kadınlarda ve genç erişkinlerde sık görüldüğünü belirtir. Antrenman yükünün aniden artması, ayakkabı ya da zemin değişikliği ve kalça kaslarının zayıflığı sık karşıma çıkan tetikleyicilerdir.
Burada yük yönetimi ve kalça ile uyluk kaslarının çalıştırılması çoğu zaman işin merkezindedir. Koşu kaynaklı tablolar ayrı bir yazının konusu olduğu için burada derine inmiyorum.
2. Kapağın hemen altı: tendon ve büyüme çağı
Kapağın tam altında, kaval kemiğine doğru inen bölgede parmakla gösterilen ağrı daha çok kapak tendonunu düşündürür. Basketbol, voleybol, futbol gibi sıçrama ve ani duruş içeren sporlarda tekrarlayan yük bu tendonu zorlar. Ağrı ısınınca hafifleyip spor bitince geri gelebilir; bu “ısınınca geçiyor” hali çoğu kişiyi yanıltır.
Ergenlerde aynı bölgede şişlik ve hassasiyet varsa tablo farklıdır. NHS’in diz ağrısı sayfası, gençlerde kapağın altında ağrı ve şişliği Osgood-Schlatter hastalığı (kaval kemiğindeki büyüme bölgesinin tahrişi) ile ilişkilendirir. Bu çocuklarda hedef sporu tümüyle bırakmak değil, yükü büyüme dönemine göre ayarlamaktır.
Sporcularda bu süreci antrenman planından ayrı düşünmek mümkün değil. Sahaya dönüş ve yük planlaması gereken durumlarda sporcu danışmanlığı kapsamında hareket analiziyle birlikte çalışıyorum.
3. Dizin iç yüzü: menisküs, bağ ve kaz ayağı
İç yüzdeki ağrının tek bir sahibi yoktur. Ayak yere sabitken dizin dönmesiyle başladıysa iç menisküs ya da iç yan bağ akla gelir; dışarıdan gelen bir darbe de iç yan bağı zorlar. AAOS OrthoInfo, menisküs yırtığının ileri yaşta sandalyeden kalkarken yapılan küçük bir dönme hareketiyle bile oluşabileceğini yazar.
Belirgin bir travma yoksa ve ağrı eklem çizgisinin biraz altında, iç yüzde bir noktada toplanıyorsa kaz ayağı kesesi (pes anserin bursiti) olasılığı vardır. American Family Physician derlemesine göre bu hassas nokta eklem çizgisinin yaklaşık 3 cm altındadır. Elli yaşın üzerinde gün sonuna doğru artan iç yüz ağrısında ise kireçlenme sık bir nedendir.
Ergenlerde iç diz ağrısına kalça ağrısı da eşlik ediyorsa bu bilgiyi mutlaka hekiminize söyleyin. Aynı derleme bu tabloda kalçadaki büyüme kıkırdağı kaymasının düşünülmesi gerektiğini vurgular; bu, dizden çok kalçanın sorunudur.
4. Dizin dış yüzü: bant mı, menisküs mü?
Dış yüzde, özellikle kemik çıkıntısının biraz üzerinde yanma tarzı ağrı koşu ve bisiklette uyluğun dış yanından inen iliotibial bandın sürtünmesiyle ilgili olabilir. Bu ağrı genellikle belli bir mesafeden sonra başlar ve durunca hafifler. Koşu kaynaklı bu tabloyu koşucu dizi yazısında ayrıca ele alacağım.
Dönme ya da çömelme sırasında eklem çizgisinde hissedilen, takılma eşlik eden dış ağrıda ise dış menisküs ve dış yan bağ değerlendirilir. AAOS OrthoInfo dış yan bağ yaralanmalarının iç yan bağa göre daha seyrek olduğunu belirtir. Yani dış yüz ağrısında da önce “nasıl başladı?” sorusu sorulur.
5. Dizin arkası: kist, bağ ve arka adale
Dizin arkasında dolgunluk ve gerginlik hissi en sık Baker kistini (eklem sıvısının arkada kese yapması) akla getirir. Bu kist çoğu zaman tek başına bir hastalık değil, dizin içindeki başka bir sorunun yansımasıdır. Tek başına uğraşmak yerine o asıl sorunu bulmak gerekir.
Spor sırasında ani başlayan arka ağrıda hamstring tendonu ya da arka çapraz bağ da listeye girer. AAOS OrthoInfo arka çapraz bağ yaralanmasının çoğunlukla bükülü dizin önüne gelen darbeyle, örneğin trafik kazasında ya da temaslı sporlarda oluştuğunu yazar.
Arka ağrıda benim için asıl uyarı baldırdır. Baldırda şişlik, ısınma, renk değişikliği ya da uyuşma eşlik ediyorsa bunun bir damar sorunu olma ihtimali vardır ve bu durumda vakit kaybetmeden hekime başvurun.
6. Bütün dize yayılan ağrı: kireçlenme ve iltihaplı tablolar
Ağrıyı tek bir noktada gösteremiyorsanız ve iki diziniz birden tutuluyorsa ilk olasılıklardan biri kireçlenmedir (osteoartrit). NHS bu tabloyu her iki dizde ağrı, tutukluk ve hafif şişlik olarak tarif eder ve ileri yaşta daha sık görüldüğünü yazar. Sabah ilk adımlarda tutukluk, uzun yürüyüşün sonunda artan ağrı tipik bir öyküdür.
Travma olmadan aniden başlayan, sıcak, kızarık ve çok ağrılı diz ise bambaşka bir durumdur. NHS bu tabloyu gut ya da eklem enfeksiyonu (septik artrit) ile ilişkilendirir. Ateş, titreme ya da kızarıklık eşlik ediyorsa bekleyerek kendinize zaman kaybettirmeyin; bu durumda vakit kaybetmeden hekime başvurun.
Kireçlenmenin egzersiz tarafını ayrı bir yazıda anlatacağım. Burada bilmeniz gereken tek şey şu: kireçlenme filmde görünse bile ağrınızın tamamını o açıklamayabilir, çevre kasların durumu da en az o kadar belirleyicidir.
7. Dizin dışından gelen ağrı: kalça ve bel
Dizinizi ne kadar hareket ettirseniz de ağrı değişmiyorsa sorun dizde olmayabilir. Kalça ekleminin sorunları uyluk önünden dize doğru yansıyabilir. Bel kaynaklı sinir sorunları da diz çevresinde ağrı, yanma ya da uyuşma olarak hissedilebilir.
Bu durumda muayeneye kalça ve bel de girer. Bel ağrısıyla birlikte dize inen bir şikayetiniz varsa bel ağrısında ne yapılır yazısındaki ilk adımlar size de uyar. İdrar ya da dışkı kaçırma, kasıkta uyuşma ya da ilerleyen güç kaybı varsa vakit kaybetmeden hekime başvurun.
Ağrı bir anda mı başladı, yavaş yavaş mı?
Başlangıç şekli, yerinden sonraki en güçlü ipucudur. Bir burkulma, darbe ya da “çat” sesiyle başlayan ağrı yapısal bir hasar açısından değerlendirilir. Haftalar içinde sinsice yerleşen ağrı ise çoğunlukla aşırı yüklenme ya da kireçlenmeyle ilgilidir.
Şişliğin zamanlaması da önemlidir. American Family Physician derlemesine göre yaralanmadan sonraki dakikalar ile birkaç saat içinde gelişen şişlik bağ yırtığı, eklem içi kırık ya da kapak çıkığını düşündürür. Saatler ile birkaç gün içinde yavaş yavaş gelişen şişlik ise daha çok menisküs yırtığıyla uyumludur.
AAOS OrthoInfo’nun sık görülen diz yaralanmaları sayfası, ön çapraz bağ yaralanmalarının yaklaşık yarısının dizdeki başka yapıların hasarıyla birlikte olduğunu belirtir. Bu yüzden ciddi bir burkulmadan sonra “sadece bağ” diye düşünmek yanıltıcı olabilir. Aynı sayfa, yaralanma anında patlama sesi duyup dizin boşaldığını hissettiyseniz, ağrı şiddetliyse ya da topallamaya başladıysanız hızlıca tedavi aranmasını önerir.
Diz ağrısı neden geçmez? Sık gördüğüm üç hata
Diz ağrısı neden geçmez diye soranların çoğunda ağrının kendisinden çok ağrıya verilen tepki işi uzatır. Kliniğimde en sık karşılaştığım hataları sırayla yazıyorum. Kendinizi bunlardan birinde görürseniz kızmayın; hepimiz bir noktada bunları yaparız.
Birinci hata: dizi tamamen dinlendirmek. Ağrıyan dizi korumak doğal bir refleks. Ama haftalarca merdivenden, yürüyüşten, çömelmeden kaçınıldığında dizi taşıyan kaslar zayıflar ve aynı yük daha az kasla karşılanır. Kısa süreli dinlenme ile uzun süreli kaçınma aynı şey değildir.
İkinci hata: komşunun egzersizini yapmak. “Bana çok iyi geldi” diye önerilen hareket, onun dizindeki soruna uygundu. Diz önü ağrısında derin çömelme, menisküs şüphesinde dönme içeren bir esneme durumu kötüleştirebilir. Sağlık profesyoneli olmayan birinin dizinizle ilgili tavsiyesini, ne kadar iyi niyetli olsa da, bir kenara bırakın.
Üçüncü hata: dizliği tedavi sanmak. Dizlik bazı durumlarda kısa süreli bir destek olabilir ama ağrının nedenini ortadan kaldırmaz. Gün boyu dizlikle dolaşıp kasları hiç çalıştırmamak, sorunu ertelemekten başka bir şey yapmaz. Hangi durumda gerçekten işe yaradığına değerlendirmeden sonra karar vermek daha doğrudur.
Diz ağrısına ne iyi gelir, ilk günlerde ne yapabilirsiniz?
Travma sonrası bir uyarı işareti yoksa ilk günlerde amacınız dizi rahatlatmak ve ağrının seyrini izlemektir. Diz ağrısına ne iyi gelir sorusunun dürüst cevabı, nedenine göre değişir; yine de ilk günler için genel ve güvenli birkaç adım var.
NHS, ilk günlerde dize binen yükü azaltmayı ve beze sarılmış buzla kısa süreli soğuk uygulamayı önerir. Aynı kaynak, kendi kendine bakımla birkaç gün içinde iyileşme başlaması gerektiğini, birkaç hafta içinde düzelmeyen ağrıda ise hekime gidilmesini söyler. Ağrı ilacı ya da krem konusunda kararı hekiminize veya eczacınıza bırakın.
Yük azaltmak hareketsiz kalmak demek değil. Ağrıyı belirgin artırmayan kısa yürüyüşler, oturduğunuz yerde dizi nazikçe bükmek ve açmak eklemi canlı tutar. Uzun süre dizler bükülü oturmak diz önü ağrısını artırıyorsa arada kalkıp birkaç adım atın.
Kilonun da payı var. MedlinePlus’ın diz ağrısı sayfası, merdiven çıkarken fazladan taşınan her yarım kilo kadar ağırlığın diz kapağına yaklaşık 2,25 kg ek basınç bindirdiğini yazar. MedlinePlus’a göre 3 günlük evde bakımdan sonra ağrınız hâlâ sürüyorsa bir sağlık profesyoneline başvurmanız gerekir.
Diz ağrısı nasıl geçer? Fizyoterapide izlediğim yol
Diz ağrısı nasıl geçer sorusunun cevabı, ağrının kaynağı bulunduktan sonra netleşir. Önce neden, sonra egzersiz. Bu sırayı tersine çevirmek, internetteki genel egzersiz listelerinin çoğu zaman işe yaramamasının asıl sebebidir.

İlk seansta öyküyü dinlerim: ağrı ne zaman, nasıl başladı, hangi hareketle artıp hangisiyle azalıyor. Ardından dizin hareket açıklığına, kapağın hareketine, kalça ve uyluk kaslarının kuvvetine, yürüyüşe ve gerekirse özel testlere bakarım. Elinizde hekim raporu ya da görüntüleme varsa onları da birlikte değerlendiririm; tanı hekimindir, ben tedavi planını bu bilgilerle kurarım.
Plan çoğu zaman üç parçadan oluşur: ağrıyı tetikleyen yükün geçici olarak ayarlanması, dizi taşıyan kasların kademeli güçlendirilmesi ve gerekiyorsa manuel terapi ile eklem hareketinin desteklenmesi. Egzersizlerin sayısı ve zorluğu değerlendirme sonrası kişiye göre belirlenir, ilerledikçe yeniden ayarlanır. Bu yaklaşımın genel çerçevesini fizik tedavi sayfamda bulabilirsiniz.
Burada dürüst olmam gerekiyor. Her diz ağrısı birkaç seansta yatışmaz; kireçlenme gibi uzun soluklu tablolarda hedef ağrının kontrolü ve günlük işlevin korunmasıdır. Size kesin sonuç vaat eden birine karşı temkinli olun.
Ne zaman fizyoterapiye, ne zaman önce hekime?
Travma geçirmediyseniz, ağrınız yük ve hareketle değişiyorsa ve uyarı işaretlerinden hiçbiri yoksa planlı bir değerlendirme yeterlidir; bu süreçte hekim muayenesi ile fizyoterapi el ele yürür. Burkulma, darbe veya düşme sonrası ise önce hekimin görmesi gerekir. Değerlendirmede beklenmedik bir bulgu çıkarsa sizi hekime yönlendirmek de benim işimin parçasıdır.
Aşağıdaki durumlardan biri varsa fizyoterapiyi beklemeyin, vakit kaybetmeden hekime başvurun:
- Düşme ya da darbeden sonra dizin üzerine basamıyor veya birkaç adım bile atamıyorsanız.
- Diz yaralanmadan kısa süre sonra belirgin şiştiyse, şekli bozulduysa ya da kapak yerinden çıktıysa.
- Ateş, titreme, dizde kızarıklık ve ısınma birlikte varsa.
- Baldırda şişlik, ağrı, uyuşma ya da morumsu renk değişikliği eşlik ediyorsa.
- Ağrı gece geçmiyor, istirahatte de sürüyor ya da açıklanamayan kilo kaybı eşlik ediyorsa.
Bu işaretler yoksa ve ağrınız birkaç günlük dikkatli bakıma rağmen düzelmiyorsa değerlendirme zamanı gelmiş demektir. Kimden destek alacağınızı seçerken kendinize uygun fizyoterapisti nasıl seçersiniz yazısındaki ölçütler işinizi kolaylaştırır.
Muayeneye hazırlıklı gitmek
Diz ağrınızı kaydetmek, muayeneye yapabileceğiniz en büyük katkıdır. Ağrının hangi gün, hangi hareketle başladığını, gün içinde ne zaman arttığını ve neyin rahatlattığını kısa notlarla yazın. “Merdiven inerken kapağın altı” gibi bir not, “dizim ağrıyor” cümlesinden çok daha fazlasını anlatır.
Daha önce çekilmiş film ya da MR varsa yanınızda getirin. Görüntüleme sonucunda yazan her bulgu ağrınızın sebebi olmayabilir; bulguyu sizin şikayetinizle eşleştirmek değerlendirmenin işidir. Görüntüleme isteme kararı da hekiminize aittir.
Diz ağrısı yaşıyorsanız;
- Ağrının yerini, başlangıç şeklini ve sizi zorlayan hareketleri not edin.
- Dizi haftalarca hareketsiz bırakmayın, ağrıyı belirgin artırmayan hareketlerle aktif kalın.
- Çevrenizden gelen egzersiz, bant ya da dizlik önerilerini değerlendirme öncesi denemeyin.
- Yukarıdaki uyarı işaretlerinden biri varsa vakit kaybetmeden hekime gidin.
- Birkaç gün içinde düzelmeyen ağrıda bir hekime ya da fizyoterapiste danışın.
Dizinizin hangi bölümünün, neden ağrıdığını birlikte değerlendirmek isterseniz Çankaya/Ankara’daki Denizpark İş Merkezi’nde bulunan kliniğimde birebir seans için iletişim sayfasından randevu oluşturabilirsiniz.
Bu yazı Fzt. Bilal Aydoğan tarafından hazırlanmış ve incelenmiştir. Yazıdaki bölge haritası, kliniğimde diz ağrısını değerlendirirken sorduğum ilk soruların sırasını izler; dizinize bakmadan hangi bölgenin sorumlu olduğunu söyleyemeyeceğim için altına şu notu düşüyorum: UYARI! Bu yazı genel bilgilendirme niteliğinde olup herhangi bir tanı veya teşhis amacı taşımamaktadır. Şikayetleriniz için doktorunuza danışın.
Sıkça sorulan sorular
Dizimden çıt sesi geliyor, bu bir sorun mu?
Ağrı eşlik etmeyen çıtlama çoğu zaman zararsızdır; NHS de ağrısız tıklamayı normal kabul eder. Sesle birlikte ağrı, takılma ya da dizin boşalması varsa değerlendirme gerekir.
Genç yaşta diz ağrısı neden olur?
Gençlerde en sık nedenler kapak çevresinin aşırı yüklenmesi, spora bağlı tendon zorlanmaları ve büyüme dönemindeki kemik bölgelerinin tahrişidir. Ergenlerde istirahatte ya da gece artan ağrı ve kalça ağrısıyla birlikte giden diz ağrısı mutlaka hekime gösterilmelidir.
Diz ağrısında sıcak mı soğuk mu uygulanır?
Yeni başlayan ve şişlik eşlik eden ağrıda kaynaklar genellikle beze sarılı soğuk uygulamayı önerir. Uzun süredir devam eden, tutukluk ağırlıklı ağrıda tercih kişiden kişiye farklıdır; sizin dizinizde hangisinin rahatlattığını değerlendirmede birlikte konuşabiliriz.
Diz ağrısı için hangi bölüme gidilir?
Travma, şekil bozukluğu, ani şişlik ya da ateş varsa önce hekime, genellikle ortopedi veya acil servise gidilir. Travmasız, hareketle değişen ağrıda hekim muayenesi ve fizyoterapi değerlendirmesi birlikte planlanabilir; fizyoterapist gerekli gördüğünde sizi yeniden hekime yönlendirir.
Kilo vermek diz ağrısını azaltır mı?
Fazla kilo, özellikle merdiven gibi dizi büken hareketlerde ekleme binen yükü artırır. Kilo vermek bu yükü azaltır ve özellikle kireçlenme ile diz önü ağrısında programın destekleyici bir parçası olur.
Diz ağrısı için MR çektirmem gerekir mi?
Her diz ağrısı MR gerektirmez; görüntüleme kararını muayeneden sonra hekim verir. MR'da görülen her bulgu ağrının sebebi olmayabileceği için sonucu şikayetinizle birlikte yorumlamak gerekir.